تمدن سازی دینی
84 بازدید
موضوع: سایر
مصاحبه کننده : پژوهشکده علوم انسانی صدرا
محل مصاحبه : موسسه مطالعات راهبردی
نحوه تهیه : فردی
تعداد شرکت کننده : 0

بسم الله الرحمن الرحیم 

تمدن‌سازی دینی

الف) نگرش سیستمی

1- چه نسبتی بین عقل و وحی و تجربه و شهود در ساخت نگرش تمدنی وجود دارد؟

خصیصه وحی و شهود، ادراک زیرساخت‌ها و معادلات کلانِ حاکم بر هستی است که هرگونه تمدنی برای رشد و رسیدن به پایداری باید آنها را داشته باشد و طبق آنها حرکت کند. (علّمکم ما لم‌تکونوا تعلمون)

خصیصه عقل، تشخیص اصول بنیادین زندگی و ایجاد گسترش در این اصول (تفریع فروع) است تا فرد بتواند فرآیندهای لازم برای زندگی تمدنی را کشف کند.

خصیصه تجربه، تشخیص قدم‌های اجرایی برای تحقق فرآیندهای تمدنی است.

 2-   انسان سیستم ساز( فاعلینی که در ساخت سیستم نقش دارند) در فرآیند شکل گیری تمدن اسلامی باید چه خصوصیاتی داشته باشد؟ ( ایمان؛ افق تمدنی ، درصدی از فقاهت، ...)

نقشه تمدنی، توصیف زیرساخت‌ها و بناها و فرآیندهای آن، توسط فقیه و دین شناس عرضه می‌شود و تلاش برای پیاده‌سازی و عملیاتی کردن مولفه‌های فوق، توسط مدیران و کارشناسان تخصصی هر یک از علوم تجربی انجام می‌شود.

اگر فقیه دین‌شناس، نگاه تمدنی نداشته باشد، توان استخراج مقصود وحی در لایه‌های راهبردی آیات و روایات را نخواهد داشت و اگر مدیران و کارشناسان، ایمان به ظرفیت دین برای تمدن سازی و ایمان به معادلات تمدنی استخراج شده توسط دین‌شناس نداشته باشند باشند، تلاشی برای به اجرا درآوردن آنها نخواهند کرد.

3- نقش راهبری این سیستم با وظیفه امامت و ولایت چگونه قابل تفسیر است؟ "ولی" به عنوان یک فرد به اعمال اراده می پردازد یا اعمال ولایت و رهبری وی در قالب سیستم تولیدیِ خود او اعمال می‌گردد؟( به عنوان مثال مقایسه شرایط رهبری با وجود مکانیزمی چون فقه حکومتی و در شرایط عدم وجود آن چگونه قابل توضیح است؟)

راهبر تمدنی در نگرش اسلام، انسان کاملی است که به مقام ولایت کلیه رسیده باشد(امام معصوم) یا انسانی که از جانب او ماذون در تصرف باشد (ولی‌فقیه)؛ اوست که نقشه راه و راهبردهای کلان و فرآیندهای حیاتی را تدوین و ابلاغ می‌کند و ارادة او در ساختار و فرآیندهایی که توسط وحی ارائه شده و توسط فقیه اجرایی شده‌اند جاری می‌شود مانند برقی که در سیستم روشنایی شهری جاری است.

4-   در راهبری تمدن اسلام، سیستم و قواعد ( به عنوان مثال فقه حکومتی) اصالت دارد یا شخص و اراده ولی فقیه؟ نسبت فقه و فقیه جهت طی این طریق چیست؟

همانطور که در سوال فوق عرض شد، ماموریت راهبر تمدنی، ساختارسازی و فرآیندسازی براساس نگرش، قانون و فرهنگ اسلام است تا شبکه سیستم‌های زندگی به صورت یک شبکه منسجم و هم‌افزا عمل کند و اِعمال اراده او در سرچشمه این شبکه تزریق می‌گردد و در کل شبکه گسترش می‌یابد.

فقیه اسلام‌شناس، براساس فقه، نظر می‌دهد نه براساس دیدگاه خود؛ و ماموریت او کشف دیدگاه شارع است و در کیفیت اجرا نیز براساس ساختارهای تعیین شده توسط فقه عمل می‌کند نه براساس دلخواه خود.

5-   چه سطحی از ایمان و عبودیت جهت ساخت تمدن اسلامی لازم است؟ معیار سنجش ایمان و عبودیت در سطح جامعه و تمامی حوزه ها و سطوح ( ازجمله علم و تکنولوژی) چیست؟

در یک پروژه تحقیقاتی برای کشف شاخص رشد و پیشرفت و توسعه در نگرش اسلام، شاخص «احساس حضور خدا» به‌دست آمد؛ بنابراین میزان رشد و پیشرفت فرد، خانواده تمدنی و جامعه مطلوب، تابعی از «میزان احساس حضور خداوند» است. حسّ درونی نسبت به حضور، آگاهی، عظمت و بی‌نهایت بودن خداوند (نه فقط تصور ذهنی).

تمدن‌سازان علاوه بر ایمان به شاخص عدالت و علم، باید به شاخص «احساس حضور خداوند» نیز ایمان داشته باشند تا تمایز بین تمدن انسان‌های عادل و عالمِ دنیایی، با تمدن انسان‌های عادل و عالم الهی حاصل شود.

 ب) سیستم سازی و تمدن

1-   در بررسی اوصاف سیستم تراز تمدن اسلامی باید اصالت را بر غایت و نتیجه و اهداف شارع دانست یا اصالت با تعریف کارکردها و فرآیندهاست؟ به تعبیری تکثر ابزاری و فرآیندی جهت رسیدن به خروجی واحد چگونه قابل تشریح است؟

در هر سیستمی، اصالت بر هدف و اثر آن است؛ و نکته مهم این است که «هر فرآیندی چنین اثری را ایجاد نمی‌کند»؛ بنابراین پس از تعیین هدف و شاخص‌های آن، فعالیت اصلی سیستم‌ساز بر تولید فرآیندی است که شاخص‌های هدف را ایجاد کند.

اهداف، به‌دلیل فازی بودن (دارا بودن طیف از حداقل به حداکثر)، توسط فرآیندهایی متنوع اما «همگرا» تولید می‌شوند و مخاطبین و مصرف‌کنندگانی را که آنها نیز طیف‌دار هستند و ظرفیت و مطالباتشان مراتب دارد، پوشش می‌دهند.

2-   آیا قبل از سیستم سازی مخیر به حوزه بندی کلان مثلا اقتصادی ، فرهنگی و سیاسی هستیم ؟ ملاک دسته بندی کلان جهت سیستم سازی تمدنی چیست؟( به گونه‌ای قراردادی می‌توان به دسته بندی موضوعی اقدام کرد؟)

هر گونه تمدنی با هر ایده‌ای باید در ابتدا «نقشه موضوعات و مسائل زندگی بشر»، «مدل نیازها» و «نقشه اهداف بشر» را تنظیم کند سپس به تولید فرآیندها بپردازد. در مورد تمدن اسلام نیز مدل نیازها و نقشه اهداف باید توسط وحی تعیین شوند.

در ابتدای کتاب «مکاسب» شیخ انصاری، با محتوای فقه تحلیلی و استدلالی، که طلاب حوزه‌های علمیه موظف به فراگیری آن هستند روایتی آمده است که ترجمه آن چنین است:[1] (به ترجمه و معادل‌گذاری‌ها دقت شود)

«از حضرت صادق علیه‌السلام راجع به آنچه نیازمندی‌های زندگی بشر را تامین می‌کند سوال شد، حضرت فرمودند: در سیستم‌های کلان زندگی، زیرشاخة سیستم‌های اجتماعی، زیرشاخة سیستم کسب‌وکار (شغل و مشاغل)، چهار زیرسیستم وجود دارد:

مشاغل اداری دفتری مدیریتی، مشاغل تجاری بازرگانی، مشاغل صنعتی حرفه‌ای تولیدی، مشاغل خدماتی

در هر کدام از این مشاغل، فرآیندهای قانونی و غیرقانونی وجود دارند که یک انسان قانون‌مدار باید فرآیندهای صحیح را بشناسد و بر اساس آنها رفتار خود را تنظیم کند.»[2]

 3-   اگر تمدن اسلامی را اوج بلوغ یافتگی نظام مند جامعه بر اساس تعالیم الهی بدانیم، جهت باز تولید دائم این نظام گسترده چه باید کرد؟ به معنای دیگر آیا سیستم اسلام در قالب تمدن به گونه‌ای مستمر در حال تغییر و کمال است؟( با توجه به جایگاه مهم مکان و زمان و تغییرات مطابق با این دو عنصر، انعطاف پذیری فرآیند ها و سیستم چگونه حاصل می شود؟)

هنر تمدن اسلام، تعالی‌بخشی به ادراک عمومی بشریت از هستی است؛ فراهم‌سازی موقعیتی در زندگی دنیا که بتواند با فراغت به تفکر و تامل و کشف تازه‌ها از هستی درونی و بیرونی خود بپردازد. (دقت‌ شود)

در اثر این تفکر و خلاقیت، هم علوم شناختی و هم علوم ابزاری گسترش می‌یابند لذا فضای زندگی و فرآیندهای آن براساس یافته‌های جدید تنظیم می‌شود و از آنجایی‌که براساس نگرش انسان‌شناسانة اسلام، «روح» قابلیت گسترش با میل به بی‌نهایت را دارد، لذا این تمدن به‌طور مستمر باید بازتولید و بهینه‌سازی شود تا بتواند نیازهای نسل‌ها را پی‌درپی برآورده سازد.

 ج) اثرپذیری و اثر بخشی

1-   ارتباط سیستم های تمدن ساز با محیط خود چگونه تعریف می شود؟ میزان تاثیر پذیری و تاثیر گذاری چگونه معین می شود؟( بررسی نسبت عینیت و ذهنیت در تولید سیستم های تمدن ساز)

سیستم‌های تمدن‌ساز، «روندساز» هستند نه تابع روندها؛ و از سوی دیگر برای شروع روندسازی از وضعیت موجود باید آغاز کنند لذا تعریف و محاسبه وضعیت موجودِ محیطی، ضروری است اما تبعیت از سناریوی وضعیت موجود صورت نمی‌پذیرد و تلاش می‌شود تا با تولید «پیشران‌های جدید» یا تغییر و اصلاح پیشران‌های موجود، روند جدید فعال شود.

2-   تمدنی که نتیجه سیستم سازی خواهد بود، نیاز محور است یا موضوع محور؟به تعبیری دیگر نیازهای موجود در جامعه و در کنار آن بایدهای الهی برای انسان چه نقشی در حرکت به سمت سیستم سازی تمدنی دارد؟

جمع دو مولفة نیازها و اهداف در قسمت ب سوال دوم عرض شد.

3-   با توجه به چرخه نیاز- ارضا، محور نیاز انسان و جامعه متعبد، چیست؟ تولید نظام نیازهای جامعه و چگونگی ارضا این نیاز ها در رویکردی دینی چگونه  قابل تشریح است؟  تولید نیاز در فرآیندی درونی توسط هر فرد صورت می‌گیرد یا نخبگان و راهبران فرهنگی...؟

حضرت صادق علیه‌السلام در مورد نیازها چنین فرموده‌اند:[3]

«پنج عامل است كه اگر هر كدام از آنها نباشد، انسان دائما گرفتار خواهد بود و فكر و روح متعادلي نخواهد داشت: 1. سلامتي، 2. امنيت، 3. درآمد مناسب، 4. ارتباطات با محبت و هماهنگ 5. آرامش روحي، كه اگر اين پنجمي حاصل شود بقيّه عوامل نيز فراهم مي‌شوند.»

تصریح روایت، این است که دست‌یابی به «آرامش روحی» محور اصلی چرخه نیاز- ارضاء در جامعه است؛ و به استناد ادله نقلی دیگر (مانند بذکرالله تطمئن القلوب) می‌دانیم که محور اصلی دست‌یابی به آرامش، «احساس حضور خدا» در زندگی است.

ماموریت راهبران فرهنگی و نخبگان، نگرش‌سازی، راهبردسازی و راهکارسازی برای عمومی شدن این معنی در لایه‌های مختلف جامعه است.

د) اجتماعی شدن منطق شما

1-   بسترهای لازم جهت پذیرش و موفقیت رویکرد سیستم محور و در عین حال تمدن ساز در سطح جامعه چیست؟

در محور اصلی، نیاز به جلب توجه عمومی حوزه‌های علمیه به این ایده است تا بتدریج ظرفیت سیستم‌ساز بودن دین و علوم دینی مورد بحث و کاوش قرار گیرد و عناوینی مانند «دینِ سیستم‌ساز»، «فقه تمدنی»، «اجتهاد فرآیندمحور» معنی‌دار گردد.

شکل‌گیریِ «درس‌نامه مساله‌های[4] علوم انسانی» و «درس‌نامة دین‌شناسی» و «درس‌نامة ترجمة بلاغی» و «درس‌نامه منطق تولید علم و نظریه‌پردازی» و «درس‌نامه منطق سیستم‌ها و مدل‌سازی» ضروری به‌نظر می‌رسد.

در محور عمومی‌سازی این ایده، سوق دادن به ایده و الهام گرفتن در «فرضیه‌های تحقیقات» از آیات و روایات، و تلاش برای اثبات برهانی و تجربی آنها و نشان دادن برتری نتایج نسبت به تحقیقات مشابه، ضروری است.[5]

تولید محصولات قابل مصرف با کیفیت برتر، براساس نگرش، قانون، فرهنگ و راهبردهای دین، مرکز ثقل فعالیت‌ها برای این منظور است.

2-   آیا جهت اجرای سیستم های تعریف شده در هر حوزه و موضوع با جهت اجرا و پیاده سازی این مجموعه باید زیر سیستم ها و فرآیندهای دوران گذار طی شود یا صرف انتقال نگرش سیستمی و تمدنی کفایت می کند؟

کارکرد سیستم‌ها در تعامل با محیط است لذا برای تحقق عینی سیستم‌های دینی در مقیاس کلان، قطعا باید فرآيندهای دوران گذار طی شود.

3-   نقش ایرانیت در ساخت تمدن اسلامی با منشا انقلاب اسلامی  و همچنین نقش ویژگی‌های قومی و جغرافیایی در ساخت تمدن بین الملل اسلامی چیست؟

برای تمام اقوام و ملل، در فرآیندهای تمدنی اسلام، فرصت‌سازی می‌شود تا فرهنگ خود را تعالی بخشند و بتدریج بیشترین انطباق را با فرهنگ برتری که توسط وحی تعریف شده است حاصل کنند.

در ساخت تمدن بین‌المللی اسلام نیز اقوامی که معناگراتر از دیگر اقوام باشند بیشترین تلاش را خواهند داشت.

4-   پیوندهای تمدنی بین کشورها مختلف با وجود مدل حاکم دولت – ملت چگونه قابل وصف است؟(صدور انقلاب اسلامی با تفسیر سیستمی از سازوکارهای آن، چگونه ممکن است؟)

تولید و عرضه سیستم‌های فکری، قانونی و فرهنگی با تمام زیرشاخه‌های آنها براساس وحی و قراردادن در محیط رقابت میان محصولات بشری، اصلی‌ترین و حیاتی‌ترین مکانیزمی است که سبب جلب توجه فضای بین‌الملل (اعم از دولت‌ها و ملت‌ها) خواهد شد.

قدرت نرم است که پیوندهای تمدنی را برقرار می‌سازد چه در توسعه از پایین به بالا و چه در توسعه از بالا به پایین[6]

 ه) آسیب شناسی منطق سیستم سازی

1-   آسیب هایی که فرآیند سیستم سازی ممکن است گرفتار آن شود که یا کارکردها و یا غایات مورد خدشه واقع شود چیست؟

1-    نگاه خُردنگر به فرآیندها و سیستم‌ها در مقابل نگاه شبکه‌ای به آنها (تعیین نقطه مختصات هر یک از سیستم‌ها در شبکه کلان سیستم‌های بهم‌پیوسته)

2-    عدم توجه یا عدم توانایی در کشف فرآیندهایی که باید در سازه سیستمی فعال باشند.

3-    عدم توجه یا عدم توانایی در کشف فرآیند بهینه‌ای که باید فعال شود.

4-    عدم توجه یا عدم توانایی در تبدیل فرآیندها به مدل عملیاتی برای اجرا

5-    عدم توجه یا عدم توانایی برای عرضه مدل عملیاتی به زبان بین‌الملل و در محیط رقابت

 6-   با توجه به نگاه نظامند حضرتعالی نسبت به شکل گیری تمدن اسلامی ،تعریف سیستم به ما هو سیستم و یا شبکه و بررسی اجزا و ربط های بین آنها از درون منابع دینی قابل استخراج است و یا در این زمینه ( ذهنیت سیستمی) دنباله رو پارسونز و ایستون هستیم؟

چیستی و چرایی دیدگاه «نگرش سیستمی به دین» و چگونگی آن متخذ از نگاه درون دینی است؛ و از همه مهم‌تر نگاه هستی‌شناسانه و انسان‌شناسانه دین که در علومی مانند حکمت و عرفان اسلام گسترش یافته است.

براساس نگرش هستی‌شناسانة اسلام، هستی یک ابَرشبکه و ابَرسیستم است که ورودی و خروجی و پردازش دارد و نقطه شروع و پایان و فرآیندهای آن به دقت تعریف شده است و نقطه مختصات انسان در این شبکه و معادلات حرکت او در این شبکه توسط دین ارائه گردیده است.

تبیین نظام علت و معلولی و ابعاد و مراتب علل، و ابعاد و مراتب موجودات و چگونگی ایجاد تغییر و حرکت در عالم در حکمت و عرفان اسلام، ترجمه‌ای گویاتر از «سیستم یکپارچه هستی» ندارد.

کاری که در کلان پروژه «طراحی سیستم‌های دینی براساس نگرش اسلام» انجام می‌شود عبارتست از:

1.کشف شبکه مسائل موضوع مورد نظر (سوالات، مشکلات، نیازها[7]) با ابزار تجربه در شناخت وضعیت موجود و با ابزار

2.اجتهاد در گسترش آنها به مسائل و نیازهای دیده نشده یا اولویت داده نشده.

3.عرضه سوالات و مسائل به منابع دین و تلاش برای کشف پاسخ با ابزار اجتهاد جواهری

4.تلاش برای کشف فرآیندها و راهبردها و روابط بین مولفه‌ها در مقیاس کلان، از آیات و روایات

5.مرتبط‌سازی کلیه ادله موجود در موضوع با یکدیگر (و تعیین موقعیت هر یک در اجرا، براساس ظهور دلیل)

6.تلاش برای کشف الزامات قطعی موارد فوق، برای رسیدن به مرحله اجرا

7.تلاش برای ترجمه یافته‌ها به زبان بین‌الاذهانی در محیط رقابت.

کلمات و اصطلاحات علوم مدرن که در این کلان پروژه به چشم می‌خورد فقط مربوط به مرحله ترجمه یافته‌هاست و هیچ دخلی در مراحل کشف و تدوین ندارد.

منطق پایه بشری و گسترش آن در حکمت و عرفان اسلام، روش تحقیقی را تولید نمود که ابزار سازه‌بندی سیستم‌ها شد و فرآیندها با استفاده از منطق «اصول فقه و فقه تحلیلی» استخراج و تعریف گردید.

 [1] عن مولانا الصادق علیه‌السلم حيث سئل من معايش العباد فقال: جميع المعايش كلها من وجوه المعاملات فيما بينهم مما يكون لهم فيه المكاسب أربع جهات و يكون فيها حلال من جهة و حرام من جهة فأول هذه الجهات الأربع الولاية- ثم التجارة ثم الصناعات ثم الإجارات و الفرض من الله تعالى على العباد في هذه المعاملات الدخول في جهات الحلال و العمل بذلك و اجتناب جهات الحرام منها

[2]  کتاب مکاسب، شیخ انصاری، ص1

[3] خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ لَمْ يَزَلْ نَاقِصَ الْعَيْشِ زَائِلَ الْعَقْلِ مَشْغُولَ الْقَلْبِ: صِحَّةُ الْبَدَنِ، الْأَمْنُ، السَّعَةُ فِي الرِّزْقِ، الْأَنِيسُ الْمُوَافِقُ، الدَّعَةُ وَ هِيَ تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ. (کتاب وسائل الشیعه، شیخ حُرّ عاملی، ج20 ص51)

[4] مسائل علوم انسانی، نه نظریات و تئوری‌های علوم انسانی

[5] این راهبرد، برای جلب توجه فضای عمومی علمی است که متاسفانه تا حدود زیادی گرفتار پارادایم پوزیتویستی هستند

[6] فشار افکار عمومی و مطالبات مردم و در نتیجه تغییر سیاست‌های دولت،‌ یا بالعکس برنامه‌سازی دولت و ابلاغ به سطوح مدیریتی و در نتیجه سرایت به سطوح عمومی جامعه

[7] اعم از فردی و جمعی، بیرونی و درونی، موقت و پایدار، کاذب و صادق